MUQDISHO, Soomaaliya — 20-ka Oktoobar 2026 Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil, Benjamin Netanyahu, ayaa dhaliyay dood siyaasadeed oo ku saabsan Geeska Afrika kaddib markii uu soo bandhigay khariidad juqraafi-siyaasadeed oo Puntland iyo Somaliland ku muujinaysa dhulal lagu tilmaamay kuwo saaxiib la ah Israa’iil iyo Imaaraadka Carabta. Khariidadda ayaa soo jiidatay indhaha dadka siyaasadda falanqeeya, iyadoo dhalisay su’aalo ku saabsan danaha istaraatiijiyadeed ee Israa’iil ee Geeska Afrika iyo saamaynta ay arrintani ku yeelan karto midnimada, madaxbannaanida iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya. Sida lagu sheegay warbixinno ay baahiyeen warbaahin Soomaaliyeed, khariidadda ayaa Puntland iyo Somaliland ku muujinaysa midab buluug khafiif ah, iyadoo lagu daray qaybta dhulalka loo arko inay xiriir saaxiibtinimo la leeyihiin Israa’iil iyo Imaaraadka. Itoobiya iyo Jabuuti ayaa sidoo kale lagu muujiyey qaybtaas. Si kastaba ha ahaatee, khariidadda oo keliya ma caddaynayso in Puntland iyo Somaliland ay Israa’iil la leeyihiin heshiisyo diblomaasiyadeed ama kuwo amni oo rasmi ah. Khariidadda iyo isbahaysiyada gobolka Khariidaddu waxay muujinaysaa kala aragti duwanaanshaha iyo isbahaysiyada juqraafi-siyaasadeed ee ka jira Bariga Dhexe iyo Geeska Afrika. Puntland iyo Somaliland ayaa lagu daray dhinac loo asteeyey inuu saaxiib la yahay Israa’iil iyo Imaaraadka, halka Soomaaliya lagu muujiyey qayb ka duwan. Sawirkan ayaa dib u soo nooleeyey doodda ku saabsan sida quwadaha shisheeye u qiimeeyaan xiriirrada siyaasadeed ee ka jira gudaha Soomaaliya iyo gobolka ku xeeran. Waxaa muhiim ah in la kala saaro xogta khariidaddu muujinayso iyo xaqiiqooyinka la xaqiijiyey. In maamul lagu daro qayb khariidad ku qoran macnaheedu ma aha inuu maamulku si rasmi ah ugu biiray isbahaysi siyaasadeed ama mid ciidan. Somaliland iyo Puntland: laba xaaladood oo kala duwan Somaliland ayaa tan iyo sannadkii 1991-kii ku dadaalaysay inay hesho aqoonsi caalami ah, iyadoo ku dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya. Israa’iil ayaa 26-kii Diseembar 2025 si rasmi ah u aqoonsatay Somaliland, tallaabadaas oo dowladda federaalka Soomaaliya ay si adag uga hortimid. Puntland, dhankeeda, waa maamul ka tirsan nidaamka federaalka Soomaaliya, inkasta oo ay leedahay hay’ado maamul iyo amni oo u gaar ah. Sidaas darteed, labada maamul isku xaalad siyaasadeed kuma jiraan. Somaliland waxay raadineysaa aqoonsi dal madax-bannaan, halka Puntland ay tahay maamul ka tirsan Soomaaliya, inkasta oo ay jiraan khilaafaad siyaasadeed oo kala dhexeeya dowladda federaalka. In Puntland lagu daro khariidadda waxay dhalinaysaa su’aalo ku saabsan danaha Imaaraadka ee gobolka iyo xiriirrada ay quwadaha shisheeye la leeyihiin maamullada Soomaaliya. Hase yeeshee, khariidaddu kaligeed ma caddaynayso in Puntland ay xiriir diblomaasiyadeed oo rasmi ah la leedahay Israa’iil. Muhiimadda istaraatiijiyadeed ee Geeska Afrika Geeska Afrika wuxuu ku yaallaa meel istaraatiiji ah oo u dhow Gacanka Cadmeed, Badda Cas iyo marinka Baabul-Mandab, kaas oo muhiim u ah isu socodka ganacsiga iyo maraakiibta caalamka. Sababtaas awgeed, quwadaha gobolka iyo kuwa caalamka ayaa danaynaya dekedaha, maalgashiga, amniga badda iyo saameynta siyaasadeed ee aagga. Puntland iyo Somaliland waxay ku yaallaan goobo juqraafi ahaan muhiim u ah isu socodka badda iyo ganacsiga gobolka. Sidaas darteed, in lagu daro khariidad ka hadlaysa dhinacyada gobolka waxay dhalinaysaa su’aalo ku saabsan sida Israa’iil iyo Imaaraadku u arkaan muhiimadda ay labada maamul u leeyihiin danahooda. Si kastaba ha ahaatee, lama xaqiijin karo jiritaanka heshiisyo ciidan ama qorshayaal amni oo gaar ah iyadoo lagu salaynayo sawirka khariidadda oo keliya. Saamaynta ay ku yeelan karto midnimada Soomaaliya Dowladda federaalka Soomaaliya waxay muddo dheer ku adkaysanaysay ilaalinta madaxbannaanida iyo wadajirka dhuleed ee dalka. Xiriirrada ay maamullada gobolladu la yeeshaan dalal shisheeye, gaar ahaan marka ay taabanayaan arrimaha amniga, dekedaha iyo aqoonsiga siyaasadeed, waxay noqon karaan arrimo xasaasi ah. Khariidad muujinaysa maamullada Soomaaliyeed inay ku jiraan dhinacyo juqraafi-siyaasadeed oo kala duwan waxay kordhin kartaa walaaca laga qabo in danaha quwadaha shisheeye ay sii murjiyaan khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya. Hase yeeshee, ma jirto sabab sawirka keliya loogu fasirto in Puntland ama Somaliland ay heshiis rasmi ah kula galeen Israa’iil ama ay qorshe ka dhan ah Soomaaliya ku jiraan. Arrimahaas waxay u baahan yihiin caddeymo iyo bayaanno rasmi ah oo dheeraad ah. Gunaanad Khariidadda uu Netanyahu soo bandhigay waxay dib u iftiimisay muhiimadda istaraatiijiyadeed ee Puntland iyo Somaliland iyo tartanka siyaasadeed ee ka jira Geeska Afrika. Su’aasha ugu weyn ayaa ah: Maxay yihiin xiriirrada dhabta ah ee diblomaasiyadeed, dhaqaale ama amni ee ka dambeeya sida khariidaddu u kala saartay maamulladan? Jawaabta su’aashaas waxay u baahan tahay xog dheeraad ah, bayaanno rasmi ah iyo heshiisyo la xaqiijiyey. Ilaa xog noocaas ahi soo baxdo, khariidadda waa in loo arkaa muujin ku saabsan aragti juqraafi-siyaasadeed, halkii loo qaadan lahaa caddayn kama dambays ah oo muujinaysa isbahaysi rasmi ah. Arrinta ugu muhiimsan ee Soomaaliya hortaalla ayaa weli ah sidii ay u ilaalin lahayd madaxbannaanideeda, midnimadeeda iyo wadajirka dhuleed, iyadoo la tacaalaysa danaha kala duwan ee quwadaha gobolka iyo kuwa caalamka.